پنج شنبه , ۳۰ شهریور ۱۳۹۶
خانه > جاذبه های گردشگری تاریخی تهران > کاروانسرای خانات در بافت مرکزی تهران

کاروانسرای خانات در بافت مرکزی تهران

کاروانسرای خانات یکی از مکان های تاریخی گردشگری تهران است که ساخت آن را به اواخر دوران ناصرالدین شاه قاجار و سال های حدود ۱۳۰۰ هجری قمری نسبت داده اند. این کاروانسرا در بافت مرکزی تهران و در خیابان مولوی، خیابان صاحب جمع قرار دارد.

تاریخچه کاروانسرای خانات

کاروانسرا در جوار جاده برون شهری تهران یعنی «جاده حضرت عبدالعظیم» بنا گردید که آن زمان از خارج بافت تهران قرار داشته است. تا اواسط سلطنت ناصرالدین شاه تهران هنوز در حصار صفوی که در سال ۹۶۱ هجری قمری بنا گردیده بود، محصور بود و در این زمان حصار قدیمی تهران خراب و حصار جدیدی ناصری گرداگرد آن ساخته شد و بدین ترتیب ضلع جنوبی حصار از خیابان مولوی به خیابان شوش تغییر کرد و با توسعه شهر، کاروانسرای خانات داخل تهران افتاد. این کاروانسرا در نقشه تهران که در سال ۱۳۰۹ هجری قمری توسط نجم الملک تهیه شده است، وجود دارد.

اراضی آن محدوده در سال های پایانی دوره ناصری تا اواخر قاجار به امین السلطان (صدر اعظم پادشاهان ناصرالدین شاه، مظفرالدین شاه و محمد علی شاه) تعلق داشت. کاروانسرای خانات در همین اراضی و ضلع شرقی میدان امین السلطان احداث گردید. بنا در سال ۱۳۵۷ دچار حریق شد و ورودی های غربی و شرقی در آتش سوزی مسدود شد و سپس کاروانسرا به بنگاه و بعد به انبار تغییر کاربری داد.

کاروانسرای خانات توسط موسی خان امین الملک در سال ۱۳۲۹ هجری قمری به آقای سید علی اردهالی واگذار و سپس در اختیار سید جعفر اردهالی و در نهایت محمد اردهالی قرار داشت.

عمارت کاروانسرای خانات، بزرگترین بنا در نوع خود در داخل بافت مرکزی شهر تهران و همچنین داخل بافت تاریخی بوده که فاقد حریم مصوب می باشد. کاروانسرا تاکنون کاربری خود را حفظ کرده است. البته هیچ سنخیتی از نظر شکلی با فعالیت آن در قدیم ندارد، امروز دیگر از قافله ها و کاروان چهارپایان و صدای زنگ قطار شترهای بارکش خبری نیست، اما همچنان در حجره های پیرامونی آن کسبه و تجار به کسب و کار مشغول هستند و بنا به گفته آقای محمد اردهالی حدود ۱۰ حجره به صورت دائمی مشغول به فعالیت می باشند و به زودی مستاجرین قبلی بنا در کاروانسرای خانات مستقر خواهند شد.

مشخصات

کاروانسرای خانات در زمینی قرار گرفته است که اضلاع چهار گوشه آن غیر متقارن است اما صحن بنا از محوطه ای چهارگوش و متقارن شکل گرفته و به این ترتیب قناسی زمین از دید بازدید کننده پنهان مانده است. در صحن بنا حجره های متقارن که تعداد آن به ۵۴ واحد می رسد، استقرار یافته اند. صحن دارای دو ایوان است که یک ایوان در سمت شرق به ورودی اصلی بنا راه دارد و ایوان دیگری در غرب به ورودی دوم بنا منتهی می شود. ورودی اصلی بنا با دالانی که در اطراف آن حجرات بزرگی قرار دارند به بازار امین السلطان راه دارد. در ضلع شمال شرقی پس از عبور از یک دالان به باربند و اصطبل ها می رسیم که در قدیم محل نگهداری چهارپایان بوده است.

مساحت کاروانسرا حدود ۱۰,۵۰۰ متر مربع بوده و معماری آن به شیوه آجر کاری و گره سازی می باشد و باربر های آن دیوار حمال آجری است و با مصالح آجر با ملات گل، آهک و گچ، سنگ، چوب و سفال احداث شده است.

درب اصلی ورودی کاروانسرا از گزند آتش سوزی سال ۱۳۵۷ به دور بود و با ارتفاع ۵ متر از چوب روسی ساخته شده و ۴۰ گل میخ آن نظر هر بیننده‌ ای را به خود جلب می‌کند و گرداگرد آن با کاشی رهنمودهای از امام علی (ع) در مورد آداب خرید و فروش نصب شده است.

مرمت

قبل از ثبت کاروانسرای خانات محمد اردهالی به نمایندگی از مالکان طی توافقات اولیه با سازمان میراث به فکر مرمت بنا افتاده و مرمت با اعتبار شخصی و تحت نظر معاونت حفظ و احیا سازمان و تحت حمایت شهرداری منطقه ۱۲ از تاریخ ۳۱ خرداد ۱۳۸۲ شروع که در اسفند ماه ۱۳۸۷ به پایان رسید. اولین بهره برداری رسمی از کاروانسرا بعد از مرمت در اسفند ماه سال ۱۳۸۸ جهت برگزاری جشن ملی نوروز بود. همچنین بخشی از لوکیشن های فیلم سرکار خانم تهمینه میلانی به نام “پرنسیب” در کاروانسرای خانات برداشته شده است. همنین به تازگی در بخشی از این کاروانسرا، رستوران و سفره خانه سنتی بازگشایی شده است.

گفتنی است در مرمت این بنا سعی شده مواردی نظیر استفاده از آجر با ملات گچ، آجرکاری، کاشیکاری و همچنین تزئینات چوبی درب و پنجره‌ ها رعایت شود. برای پوشش دیوار‌ها از کاهگل و آجر شکسته استفاده شده و شکل نورپردازی، تلفیق رنگ‌ ها و دیگر مصالح به کار رفته در چیدمان داخلی حجره‌ ها به‌ گونه‌ ای است که با معماری دوره احداث بنا مطابقت دارد. برای نمونه، تخت‌ های چوبی سنتی، گلیم و گبه و اشیای قدیمی در چیدمان داخلی حجره‌ ها مورد استفاده قرار گرفته است. حتی در طراحی آبنما هم تلاش شده مصالح به‌ کار رفته با بافت مجموعه همخوانی داشته باشد.

ثبت در آثار ملی ایران

این کاروانسرا در تاریخ ۱ مهر ۱۳۸۲ به شماره ۱۰۴۱۸ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

دسترسی

بهترین مسیر برای رسیدن به کاروانسرای خانات، استفاده از مترو و خط ۱ یعنی شهرری – تجریش است. لازم است خود را به یکی از ایستگاه های مترو برسانید و سپس اگر در خطی به جز خط ۱ هستید، در ایستگاه دروازه دولت و یا امام خمینی (ره) تغییر خط دهید و مترو به سمت شهرری را سوار شوید. سپس در ایستگاه مولوی از قطار پیاد شده و اتوبوس های تندرو (BRT) به سمت شرق را سوار شوید. سپس در ایستگاه نبش خیابان صاحب جم پیدا شده، به سمت جنوب بروید و وارد کوچه حاتمی شوید.

همچنین در نقشه زیر می توانید موقعیت کاروانسرای خانات را در نقشه مشاهده فرمایید.

امتیازدهی

امتیاز کل مطلب

User Rating: ۴٫۶۵ ( ۱ votes)

همچنین ببینید

خانه مقدم

خانه و موزه مقدم در بافت مرکزی تهران

خانه مقدم که در منطقه ۱۱ تهران و در نزدیکی بافت تاریخی پایتخت قرار دارد، …

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *