پنج شنبه , ۳۰ شهریور ۱۳۹۶

برج طغرل در شهرری

برج طغرل یکی از نقاط گردشگری تاریخی جنوب تهران و محدوده شهرری به شمار می رود که افراد زیادی را با توجه به قدمت آن به سمت خود می کشاند. در برخی متون تاریخی این محل را برج خلیفه یزید نامیده اند.

معرفی برج طغرل

برج طغرل در شرق آرامگاه ابن بابویه در شهرری واقع شده است و از آثار به جای مانده از دوره سلجوقیان می باشد. برج طغرل با مساحتی بالغ بر ۴۸ متر مربع و ارتفاعی در حدود ۲۰ متر (بدون احتساب گنبد مخروطی شکلی که امروزه اثری از آن نمانده) و با اسکلتی خشتی و آجری به صورت استوانه‌ ای افراشته خودنمائی می‌کند که نمای داخلی آن به صورت استوانه است.

تاریخچه

چالش و اختلافات فراوانی میان کارشناسان و مورخان درباره شخصیت مدفون در این بنا وجود دارد. عده‌ ای آن را آرامگاه طغرل بیک سلجوقی می‌ دانند و در مجمل‌ التواریخ صفحه ۴۶۵ این گونه آمده‌ است که «سلطان طغرل‌ بیک شهر ری وفات رسید و تربتش آنجا برجاست». مورخ نامی ترکیه، فارق سومر نیز محل دفن طغرل را همین مکان می‌ داند.

در کتاب النقض نوشته شده توسط عبدالجلیل رازی در قرن ششم هجری قمری به وجود بنایی باشکوه برای آرامگاه طغرل اشاره شده است و وی در پاسخ به سوال یک فرد از اهل سنت که در کتابش ساخت مقابر توسط شیعیان را سخره نموده بود پس از ضمن برشمردن شباهت این کار با اقدامات انجام گرفته توسط خلیفه اهل سنت در مکه و مدینه می‌ نویسد که: «و گر این مصنف به کعبه و مدینه نرسیده است عجب است که گورخانه سلطان کبیر سعید طغرل -رحمه اللّه- بری ندیده است با چندینی زینت و آلت بعد از صد سال با این حال از زمان» که با توجه به موطن عبدالجلیل که در شهرری می‌ باشد به نظر می‌ رسد نظر او همین شهرری بوده است.

عده‌ ای دیگر از نویسندگان این مکان را محل دفن خلیل سلطان از فرزندان تیمور لنگ و همسر او شاد الملک در قرن پانزدهم می‌ دانند. در کتاب جامع ری باستان تالیف حسن کریمیان نیز آمده‌ است که گروهی این بنا را منتسب به فخر الدوله دیلمی می‌ دانند.

محمد محیط طباطبایی این بنا را متعلق به ابراهیم خواص می‌ دانست و خودش هم پس از مرگ در جوار این برج در سال ۱۳۷۱ به خاک سپرده‌ شد.

معماری

در ضلع شمالی و جنوبی برج دو سردرب با معماری طرح رازی ساخته شده است و تقریبا تا ارتفاع ۴ متری برج دیوارها به صورت توپ تا قطر دیوارهای حدود ۱٫۵ متر تشکیل شده و دیوارهای بالای ارتفاع ۴ متر به صورت تو خالی طراحی شده و وسط آن پلیکانی وجود دارد که درب آن در همان ارتفاع در ضلع شمالی بنا خود نمایی می‌ کند که رابطی بین قسمت‌ های تحتانی و فوقانی برج می‌ باشد.

درب‌ ها و قوس‌ های رازی که فشار فوق‌ العاده‌ ای را تحمل می‌ کند و تو خالی بودن دیوارهای فوقانی به استحکام بنا کمک کرده و جنس خشت به کار رفته در برج که از زاج و خاک و سفیده تخم مرغ است بر استحکام آن می‌ افزاید.

سازنده این برج در کف آن و در کناره‌ های دیوارها کانال های گذر هوا را تعبیه کرده‌ که این کانال ها مانع از رطوبت دیوارها و از بین بردن خرابی های ناشی از آن می‌ شود.

همچنین دیوارهای برج طوری طراحی شده که موجب طنین صدا در درون بنا می‌ شود و اگر واعظ یا خواننده‌ ای در وسط برج خطبه‌ ای ایراد کند و یا تصنیفی را بسراید، صدای آن در همه برج طنین انداز می‌ شود و به صورت اکو وار به سمع همه می‌ رسد. البته شاید وجود سقفی مخروطی که بر فراز دیوارهای برج قرار داشته و اکنون اثری از آن نیست، به این فناوری اکستیکی جلوه‌ ای دیگر می‌ داده است.

کاربرد

گفته می‌ شود از جمله کاربردهای این برج استفاده در شب‌ های تار با استفاده از روشن کردن آتش بر باروی بلند آن برای راهنمای مسافران جاده ابریشم که از جانب خراسان به جانب ری می‌ آمدند، بوده و در روز احتیاجات گاهشماری مردم را مرتفع نموده است.

بنا به گفته منوچهر آرین در مقاله «نگاه دیگری به برج‌ ها» اطلاق واژه برج به این بنا و بناهای مشابه از آن جا که برج به منازل عبور حرکت سالانه خورشید در دائره البروج گفته می‌ شود حکایت از این مطلب دارد که گذشتگان از این روی سایه‌ های این ابنیه و دریچه‌ های گذر نور خورشید که در روی آن‌ ها تعبیه شده پی به برجی که خورشید در آن غوطه‌ ور می‌ باشد می‌ بردند زیرا که در هر برجی خورشید ارتفاع خاصّی در آسمان نسبت به افق و میل خاصّی نسبت به جهات جغرافیایی مناطق دارد. لاجرم سایه‌ ها و طرز تابش آن متفاوت خواهد بود که از این تغییرات می‌ توان در تعیین روزها و برج‌ ها بهره برد و این فناوری به کار رفته در این ساختمان‌ ها است که کلمه برج را بر آن گذاشته‌ اند.»

برج طغرل علاوه بر ویژگی های ذکر شده، ویژگی منحصر به فرد دیگری به نام ساعت آفتابی دارد که در دل کنگره‌ های آن پنهان شده است و شاید مورد مشابه آن در تاریخ علم کمتر یافت شود. بدین صورت که ترک های دور تا دور برج به گونه‌ ای طراحی شده که با طلوع آفتاب در سمت شرق بنا، کم‌ کم یکی از کنگره‌ ها روشن می‌ شود و آفتاب به درون آن می‌ تابد. با گذشت نیم ساعت از طلوع خورشید، نصف کنگره روشن می‌ شود و با گذشت یک ساعت از طلوع خورشید، یک کنگره به طور کامل روشن می‌ شود. به همین ترتیب با گذشت دو ساعت دو کنگره و با گذشت سه ساعت سه کنگره روشن می‌ شود، تا اینکه لحظه‌ ای فرا می‌ رسد که خورشید روی نصف النهار منطقه و در بیشترین ارتفاع خود از افق قرار می‌ گیرد. در این هنگام خورشید دقیقا بالای سر در جنوبی برج قرار می‌ گیرد، زیرا درب‌ های برج کاملا شمالی جنوبی بوده و روی نصف‌ النهار واقع است. در این هنگام سایه تیغه‌ ای که بالای سر سردر ورودی است درست در بالای تبری ضربی گونه سردر قرار گرفته و حکایت از لحظه اذان ظهر دارد و در زمستان که ارتفاع خورشید پایین‌ تر است در لحظه ظهر خورشید از درب جنوبی درست وسط برج می‌ تابد. همچنین اگر چنانچه خورشید از لحظه ظهر به جانب غرب گرایش یابد، حال کنگره‌ های جانب غرب شروع به روشن شدن می‌ کند. اگر نیم ساعت از لحظه ظهر بگذرد نیمی از کنگره از جانب غرب روشن می‌ شود، اگر یک ساعت بگذرد یکی از کنگره‌ ها روشن می شود و اگر ۲ ساعت از ظهر بگذرد دو از کنگره‌ روشن می‌ شود و همین گونه ادامه دارد تا زمانی که خورشید غروب کند

به طور خلاصه می توان گفت از روی کنگره‌ های این برج و روشن شدن آن توسط خورشید، می‌ توان مقدار گذشت زمان را از لحظه طلوع آفتاب، لحظه ظهر، و مقدار گذشت زمان از لحظه ظهر را محاسبه و تعیین نمود.

مرمت

برج طغرل برای نخستین بار در سال ۱۳۰۱ هجری قمری و در پایان ۳۵ امین سال پادشاهی ناصرالدین شاه مرمت و بازسازی شد. این مرمت به دستور شاه و به دست وزیرش امین السلطان و توسط ابوالحسن خان معمار باشی انجام گرفت و لوحه‌ ای مرمر بر سردر بنا نصب گردید. این بازسازی بنا را از خطر نابودی نجات داد ولی ظرافت کاری‌ های قدیمی و بقعه کتیبه کوفی آن را از بین برد. بعد از انقلاب ۱۳۵۷ سال ها این بنا متروک بود تا در اوایل دهه هفتاد بار دیگر مورد بازسازی قرار گرفت و به طور جدی در نیمه سال ۱۳۷۷ آغاز و در زمستان ۱۳۷۹ به پایان رسید. در حال حاضر بازسازی بنا به دست منطقه ۲۰ شهرداری تهران در محوطه‌ ای به وسعت ۲ هکتار و به منظور گسترش و ساختن فرهنگسرا، کتابخانه، موزه و رستوران در حال انجام می‌باشد.

ثبت در آثار ملی ایران

این اثر در تاریخ ۱۵ دی ماه ۱۳۱۰  به شماره ۱۴۷ در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده‌ است.

دسترسی

فاصله برج طغرل تا ایستگاه مترو شهرری کمی زیاد است اما کسانی که علاقه مند به استفاده از مترو هستند، می توانند در ایستگاه شهرری از قطار پیاده شده و از تاکسی ها و اتوبوس های جلوی مترو جهت عزیمت به برج استفاده کنند.

در صورتی که از ماشین شخصی استفاده می کنید، باید خود را از طریق بزرگراه های تهران مانند بزرگراه امام علی (ع) به شهرری برسانید. به عنوان مثال می توانید از بزرگراه شهید نواب جنوب وارد بزرگراه آزادگان شرق و سپس خیابان شهید رجایی جنوب شوید. سپس به مسیر ادامه داده و وارد بزرگراه شهید آوینی شرق شوید. سپس از خروجی خیابان شهید غیوری خارج شده و به سمت میدان بسیج مستضعفین، خیابان ابن بابویه و خیابان شهید تقی پور بروید. برج طغل در همین خیابان قرار دارد.

همچنین نقشه موقعیت برج طغرل نیز در ادامه جهت مشاهده علاقه مندان آورده شده است.

امتیازدهی

امتیاز کل مطلب

User Rating: Be the first one !

همچنین ببینید

نمای پارک ملت تهران

پارک ملت در شمال تهران

پارک ملت یکی از پارک های زیبا و مجهز تهران است که در قسمت شمالی …

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *